11 ਨਵੰਬਰ 2025 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਦਾਕਾਰ ਧਰਮੇਂਦਰ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਝੂਠੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਪੋਰਟਲਾਂ ਅਤੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਪੇਜਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਮ ਤੋੜ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤਕਾਰ ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਟਵੀਟ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਮਿਲ ਗਈ।
ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ ਹੋਏ ਗੁਮਰਾਹ
ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ ਨੇ ਐਕਸ (ਪੁਰਾਣਾ ਟਵਿੱਟਰ) ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ, “ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼੍ਰੀ ਧਰਮੇਂਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ…।” ਇਹ ਟਵੀਟ ਕੁਝ ਹੀ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਰੀਟਵੀਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਈ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ “ਅਧਿਕਾਰਕ ਪੁਸ਼ਟੀ” ਮੰਨ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਧਰਮੇਂਦਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਟਵੀਟ ਡਿਲੀਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਟਵੀਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, “ਧਰਮ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ…” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵੁਕ ਟਵੀਟ ਵੀ ਵਾਇਰਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ‘ਤੇ ‘ਮੌਤ ਵਾਲਾ’ ਐਡਿਟ ਅਤੇ ਗੂਗਲ ਦਾ ‘ਨੌਲੇਜ ਪੈਨਲ’ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
ਇਸ ਅਫ਼ਵਾਹ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁਲਾਰਾ ਉਦੋਂ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ (Wikipedia) ‘ਤੇ ਵੀ ਧਰਮੇਂਦਰ ਦੇ ਪੇਜ ‘ਤੇ “Died on 11 November 2025 (aged 89)” ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਕਰੀਬ 2:15 ਵਜੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਸਰੋਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੂਗਲ ਦੇ ਟੌਪ ਰਿਜ਼ਲਟਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗੂਗਲ ਦੇ “Knowledge Panel” ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਧਰਮੇਂਦਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਐਡੀਟਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ ਦਾ ਕੜਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਬਿਆਨ
ਧਰਮੇਂਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ, ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦਿੱਤੀ, “ਇਹ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਵੀਕਾਰਨਯੋਗ ਹੈ! ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਚੈਨਲ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਝੂਠੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਲਾਜ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਠੀਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰਾਨਾ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮੁੱਖ ਖ਼ਬਰ ਚੈਨਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਠੀਕ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ “false death report” ਦੇ ਤਹਿਤ ਖੰਡਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਧਰਮੇਂਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨੀ ਦਿਓਲ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਧਰਮੇਂਦਰ ਜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਫ਼ਵਾਹ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੋ।” ਧੀ ਈਸ਼ਾ ਦਿਓਲ ਨੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
ਅਫ਼ਵਾਹ ਫੈਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਇਸ ਪੂਰੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਅਫ਼ਵਾਹ ਤਿੰਨ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲੀ: ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੋਂ ਗਲਤ ਅਨੁਮਾਨ; ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਫਾਰਵਰਡਸ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਰੋਤ ਵਾਲੇ ਟਵੀਟਸ; ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਤੇ ਗੂਗਲ ਪੈਨਲ ਦੀ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ “ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ਭਰਮ” ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ “ਫਸਟ-ਟੂ-ਬ੍ਰੇਕ” ਕਲਚਰ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇ “RIP” ਚਲਾਉਣੀ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਲਤ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਜੀਉਂਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਵੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ
ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਤਿੱਖੀ ਸੱਚਾਈ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ‘ਤੇ ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਗਤੀ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਦੌੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ-ਸਰੋਤ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਨਾ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਰਗੇ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕਾਲ, ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਲਈ “ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚੋ, ਸਰੋਤ ਵੇਖੋ” ਮੁਹਿੰਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਧਰਮੇਂਦਰ ਜੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਜ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ: ਸੱਚੀ ਖ਼ਬਰ।
–ਹਰਸ਼ ਗੋਗੀ
