ਭਾਰਤ: 1 ਮਈ ਦਾ ਦਿਨ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿਨ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਹੱਥ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਪਹੀਆ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਹੱਥ ਦੋ ਵੇਲੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਮਾਲ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਈਆਂ ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਛੁਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੜਕਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਾਰੇ ‘ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ’ ਦੇ ਅਸਲ ਸਿਪਾਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਖੁਦ ਥੱਕੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਹੈ। ਨਾ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ। ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਈ ਹਰ ਸਵੇਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜੰਗ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅੱਜ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਮ ਮਿਲੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੱਜ ਵੀ ਘੱਟ ਉਜਰਤ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਵੱਧ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਪੀਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਦਸੇ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਗਿਗ ਇਕਾਨੋਮੀ ਦਾ ਜਾਲ
ਗਿਗ ਇਕਾਨੋਮੀ ਦੇ ਇਸ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਡਿਲਿਵਰੀ ਬੋਏ ਅਤੇ ਐਪ-ਆਧਾਰਿਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬੀਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਗਰੰਟੀ। ਜੇਕਰ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਬੈਟਰੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਦੀ ਉਹ ਕੜਵੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ‘ਲੌਗ-ਇਨ ਆਈਡੀ’ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਪੇਂਡੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਮਾਰ
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਸਮ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਕਦੇ ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਬੇਮੌਸਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਪੰਡ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬਿਆ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਸਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ।
ਮਹਿਲਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਦੂਣੀ ਮਾਰ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰਾ
ਮਹਿਲਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਹੈ, ਜੋ ਘਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ‘ਤੇ ਲੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਬਰਾਬਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਬਦਸਲੂਕੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਵੀ ਹੁਣ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਬਣਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਚੁੱਪ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਲੋੜ
ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੌਕਰੀ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਸਤਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਿਵਸ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਰ ਤਰੱਕੀ ਅਧੂਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਸੰਪਾਦਕੀ ਟਿੱਪਣੀ: 1 ਮਈ ਦਾ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਜੀਡੀਪੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਤਾਂ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸਿਰਜੇ ਹਨ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਜਾਂ ਸਸਤੀ ਲੇਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
